Κατάρες και προστασία βιβλίων κατά τον Μεσαίωνα

Published on: 31 Μαΐου 2019

Filled Under: Αρθρογραφία

Views: 151

Tags: ,

Το γνωρίζατε; Ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος προστασίας των βιβλίων κατά τον Μεσαίωνα, ήταν οι φρικτές κατάρες που αναγράφονταν στα χειρόγραφα βιβλία!

Κατά τον Μεσαίωνα, η δημιουργία ενός βιβλίου μπορούσε να διαρκέσει χρόνια. Οι γραφείς στα μεσαιωνικά scriptoria έμεναν σκυμμένοι πάνω από τα βιβλία και αγκυλωμένοι σ’ αυτή τη στάση επί ώρες, με μόνο φωτισμό το φυσικό φως, καθώς τα κεριά αποτελούσαν μεγάλο κίνδυνο για τα βιβλία, σχηματίζοντας με το χέρι τους το κάθε γράμμα πάρα πολύ προσεκτικά, ώστε να μην κάνουν κάποιο λάθος. Το να είσαι αντιγραφέας ήταν πολύ οδυνηρό: «Αφανίζει το φως από τα μάτια, κυρτώνει τη ράχη, διαλύει τα σπλάχνα και τα πλευρά, φέρνει πόνο στα νεφρά, και τρομερή κούραση σε ολόκληρο το σώμα», έγραφε ένας γραφέας για την εργασία της αντιγραφής βιβλίων.

Εξαιτίας της έντονης προσπάθειας για την δημιουργία βιβλίων, οι γραφείς και οι ιδιοκτήτες βιβλίων είχαν ένα αληθινό κίνητρο για να προστατεύσουν το έργο αυτό. Έτσι, χρησιμοποιούσαν τη μοναδική ισχύ που είχαν: τις λέξεις! Στην αρχή ή στο τέλος των βιβλίων, οι γραφείς και οι ιδιοκτήτες βιβλίων έγραφαν τρομερές κατάρες, απειλώντας τους κλέφτες με πόνο και βασανιστήρια, εάν τολμούσαν να κλέψουν ή να καταστρέψουν αυτούς τους θησαυρούς.

Δεν δίσταζαν να χρησιμοποιήσουν τις χειρότερες τιμωρίες της εποχής – αφορισμό από την Εκκλησία και φρικτό, οδυνηρό θάνατο. Ας τολμούσες να κλέψεις, και θα σε έκανε κομματάκια το σπαθί κάποιου δαίμονα, ίσως σου κόβονταν τα χέρια, ή σου ξερίζωναν τα μάτια απ’ τις κόγχες, ή μπορεί να κατέληγες στη φωτιά της κολάσεως!

Υπάρχει ένα βιβλίο με τίτλο “Anathema! Medieval Scribes and the History of Book” (Ανάθεμα! Μεσαιωνικοί Γραφείς και η Ιστορία του Βιβλίου), του Marc Drogin, όπου ο συγγραφέας μάς πληροφορεί ότι «αυτές οι κατάρες ήταν το μοναδικό πράγμα που προστάτευε τα βιβλία. Ευτυχώς, ήταν σε μια εποχή όπου ο κόσμος τις πίστευε. Αν έσκιζες κάποια σελίδα, θα πέθαινες σε αγωνία. Και δεν ήθελες να το διακινδυνεύσεις». Το συγκεκριμένο βιβλίο κυκλοφόρησε το 1983 και είναι η πιο εμπεριστατωμένη συλλογή από κατάρες σε βιβλία που έχει συγκεντρωθεί ποτέ.

Οι κατάρες αυτές αποδεικνύουν πόσο πολύτιμα ήταν τα βιβλία για τους μεσαιωνικούς γραφείς και λογίους, σε μια εποχή που ακόμη και τα πιο έγκριτα ιδρύματα είχαν βιβλιοθήκες με μόνο μερικές δεκάδες βιβλία.

Η κατάρα του αφορισμού μπορεί να ήταν απλή. Για παράδειγμα: Si quis furetur, Anathematis ense necetur (Αν κάποιος κλέψει αυτό το βιβλίο, να τον σφαγιάσει η σπάθη του αναθέματος). Όμως υπάρχουν και πιο λεπτομερείς κατάρες, ανάλογα με την ευρηματικότητα του γραφέα: «Η καλύτερη απειλή είναι αυτή που σου εξηγεί με συγκεκριμένες λεπτομέρειες ποια σωματική οδύνη θα υποστείς», λέει ο Drogin στο βιβλίο του.

Ένα χειρόγραφο του 15ου αιώνα που ανήκε στο Κόμη Jean d’Orléans αναφέρει τα εξής: «Όποιος κλέψει αυτό το βιβλίο, θα κρεμαστεί από μια αγχόνη στο Παρίσι. Κι αν δεν κρεμαστεί, θα πνιγεί. Κι αν δεν πνιγεί, θα ψηθεί. Κι αν δεν ψηθεί, ένα χειρότερο τέλος θα πέσει πάνω του».

Ένας από τους πιο ευφάνταστους γραφείς έγραψε : «Για όποιον κλέψει, ή δανειστεί αλλά δεν επιστρέψει, αυτό το βιβλίο από τον ιδιοκτήτη του, να μετατραπεί σε φίδι μέσα στο χέρι του. Να μείνει παράλυτος και όλα τα μέλη του να ξεραθούν. Να μαραζώσει από τον πόνο ουρλιάζοντας για έλεος και να μην υπάρξει τέλος στην αγωνία του έως ότου διαλυθεί. Τα σκουλήκια να ροκανίσουν τα εντόσθιά του και όταν επιτέλους φτάσει στην τελική τιμωρία του, να τον καίνε οι φλόγες της Κολάσεως για πάντα» !!!

Απεικόνιση γραφέα σε scriptorium, του Jean Miélot, 15ος αιώνας

Με το χαμόγελο στα χείλη από τις κατάρες που διαβάσαμε, παραμένουμε ευγνώμονες προς τους γραφείς και τους μοναχούς του Μεσαίωνα, χάρη στους οποίους διασώζεται μέχρι σήμερα η γνώση και ο πολιτισμός. Βιβλιοθήκη και Αρχείο Ιησουιτών

*Κεντρική φωτογραφία: Βιβλίο των Ωρών που δημιουργήθηκε σε scriptorium της Βουργουνδίας τον 15ο αιώνα, και φυλάσσεται στην Biblioteca Trivulziana στο Μιλάνο.

(Επιμέλεια: Ειρήνη Κουτελάκη)

Πηγή: Ινστιτούτο Ανθρωπιστικών Επιστημών – Ιησουίτες

Comments are closed.